بیگ تانگرینگ آدی بیلان

مختومقلی فراغی(به ترکمنی magtymguly fragy) (زاده ی 1112خورشیدی-   درگذشت1169یا1176خورشیدی ). شاعر ایرانی ترکمن است که بزرگترین شاعر زبان ترکمنی و یکی  از مهمترین شخصیت های مردم ترکمن بشمار می آید. وی در اشعار خود بیشتر به مسایل اجتماعی و سیاسی می پرداخت. مختومقلی درسال 1112هجری شمسی در روستای حاجی قوشان در شمال شرق گنبدکاوس به دنیا آمد.پدرش دولت محمدآزادی ازشاعران سرشناس قرن دوازدهم ترکمن و مادرش ارازگل از طایفه ی گوکلان تیره ی گرکز بودند.تحصیلات ابتدایی وزبان های فارسی وعربی رانزدپدرخودآموخت.سپس برای تحصیل به مدرسه ی شیرغازی در خیوه رفت وپس از آن سفرهای دیگری نیزداشت.ازجمله:به بخارا/افغانستان و هندوستان.

در ادامه ی مطلب بخوانید...


اودرجوانی عاشق دخترخاله ی خود منگلی شده بودکه نتوانست به اوبرسد.پس ازکشته شدن برادربزرگترخودعبدالله در افغانستان که به درخواست احمدشاه درانی(بنیانگذارافغانستان فعلی) به آنجا رفته بود.با بیوه ی برادر خود به نام آق قیز ازدواج کرد و از او دو فرزند به نامهای بابک و ابراهیم داشت که هر دو در کودکی از دنیا رفتند. برپایه ی برخی منابع /مختومقلی درسال 1169هجری شمسی درکنارچشمه ی اباساری دردامنه ی کوه سونگی داغ درگذشت.اورادرکنار روستای آق تقه در40کیلومتری غرب مراوه تپه (شمال شرق استان گلستان) ودرجوار آرامگاه پدرش به خاک سپردند.

مختومقلی مسایل اجتماعی وسیاسی را مورد توجه قرارداده و به  اتحاد ترکمن ها و تقبیح جنگ های آن دوران بخصوص حمله ی نادرشاه افشار می پردازد.او در مورد حمله ی نادر به ترکمن ها با وجود کمک های قبلی  ترکمن ها در اوایل حکومت او شعری گفته که درآن نادر را فتاح ومحکوم به فنا می نامدوازعواقب کشتارآگاه می کند .

بوگون شاه سن ارتیر گدا بو لارسنگ 

ایل دن گوندن جدا بولارسنگ

بیرگون جانینگ چیقیب فدا بولارسنگ

قازانارسنگ چوخ گناه نی سن فتاح

امروز شاهی فردا گدایی............................ازایل وزمان جدایی

عاقبت روزی کشته وفدایی................خیلی گناهکاری ای فتاح

پیش بینی اوبزودی باترورنادرشاه توسط یکی از اقوام خود به واقعیت پیوست.اوهمچنین مسایل اجتماعی همچون چندهمسری/سوادآموزی/نقش زنان درجامعه/فقرواختلاف طبقاتی ومعضل موادمخدر راموردتوجه قرارمی دهد.اوبه دلیل اعتراض به ریاکاری دینی عالمان دو رو وکنایاتش به روحانیان و صوفیان موردتحریم قرارگرفته ومحاکمه شده وبطور کلی مورد غضب اغلب خان ها و قدرتمندان زمان خودبود. در دهه ی1370آرامگاهی برای مختومقلی فراغی ساخته شد.ساخت آرامگاه در سال1378 پایان یافت و در 28 اردیبهشت همزمان با سالگرد تولد او با حضور و سخنرانی صفرمرادنیازوف رئیس جمهوروقت ترکمنستان و عطاالله مهاجرانی وزیر وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران افتتاح شد. ومقامات دولت ایران وترکمنستان برای برگزاری مراسم به این آرامگاه می آیند.بیشتراشعاراودرجنگ های آن دوران(جنگ های ترکمن ها باحکومت قاجارایران/خان نشین خیوه/خان نشین بخارا و نیزجنگ های بین قبایل ترکمن)نابود شده. اشعار باقی مانده او را در دهه ی1870توسط آرمینیوس وامبری سیاح وشرق شناسمجارگردآوری شده ودرکتابخانه ی بریتانیا نگهداری می شود/سه دهه ی پیش ازوامبری هم مختومقلی فراغی توسط دوپژوهشگر لهستانی به نامهای بوریهو وآلکساندرشودزکو به دنیا معرفی شده بود. محمدعلی جمالزاده مختومقلی را فردوسی ترکمانان نامیده است.اگرچه دربرخی منابع به جامانده تاریخ وفاتش1790ذکرشده است. اما به تازگی دست نوشته هایی  یافت شده که ازمناظره ی شاعرانه ی مختومقلی ذنوبی شاعرمعروف درسال1797 میلادی(1176خورشیدی)خبرداده است.درصورت درستی این دست نوشته تاریخ درگذشت او را باید حداقل هفت سال بعدتریا پس از آن درنظر بگیریم.

منابع:

1-زندگینامه مختومقلی فراغی (فارسی).پایگاه اطلاع رسانی دانش جویان ودانش آموختگان ترکمن ایران.

2-نکوداشت مختومقلی فراغی(فارسی)واحدمرکزی خبر.3-درقلمرومازندران/صمدی/معرفی شعرای ترکمن.

4-مختومقلی فراغی(فارسی)بایراق.

5-امین الله گلی/تاریخ سیاسی واجتماعی ترکمن ها اول-نشرعلم 1366/ص249-251.   

 بادرودواحترام: محمد مختومی



تاريخ : سه‌شنبه ۱۳٩۱/٧/٢٥ | ۱۱:٥۱ ‎ق.ظ | نویسنده : محمدمختومی | نظرات ()
  • مای بی اف | زرین باکس