گونه های مختلف و اشعار    

و زمزمه های ترکمنی     

   توی آیدیملاری ( toy - aydimlary ) ترانه هایی است که در مراسم  عقد وقتی دست عروس را در دست داماد می گذارند, یکی از زنان خطاب به داماد می گوید:قلب

آق - گوک گیدریمه - آرپا چورک اییدریمه - آغیزلا قاپدیرما - تویناقلا دپدریمه...

پیراهن خشن بر همسرت مپوشان نان جوین به او مده... مگذار به او سخن درشتی گویند.مگذار او را بیازارند...

و بعد از خواندن این ترانه به داماد می گوید:

گلینی سانگا تاپشردیم سنی خدایا تاپشیردیم.

عروس را به تو سپردم.

ترا نیز به خدا.

  در ادامه ی مطلب همراه شما هستیم...


 شعرهای مذهبی و دینی:       

  یکی از مراسم دینی ترکمن ها (یا رمضان) است. مراسم دعای (یارمضان) در چهاردهم ماه مبارک رمضان به شکرانه / نعمتهای خداوندی انجام می گیرد.( یارمضان/ مخفف "یاری رمضان" به معنای"نیمه ی رمضان"است. ) در اینشب. پس از بر پایی نماز "تراویح" مردها دسته دسته از جلوی مسجد راه می افتند وبه هر خانه ای که می رسند, سر گروه آنها دعا می خواند و دسته با صدای بلند " آللاو " می گویند به احتمال زیاد مخفف " الله هو " است.

  پس از آن, شخص که " اشک " نامیده می شود جلو می رود و صاحب خانه چیزی مانند آرد/ پول و ... به عنوان نذری به او می دهد.آن شب در تمام خانه ها به روی این دسته ها باز است. هر دسته  پس از اینکه به تمام خانه ها سر زد و نذری گرفت به مسجد بر می گردد و آنچه را گرد آمده بین نیازمندان تقسیم می کنند. هر بند از این دعا, چهار مصراع و هر مصراع یازده هجا دارد و مصراع چهارم بند در تمام بندها, عینا تکرار می شود:

   السلام علیکم یاتان کیشی لر

   کیرپیگین کیرپیگینه قاتان کیشی لر

   روزه توتوب , نماز اوقان کیشی لر

        محمدامتی یا رمضان

 سلام بر خفتگان - آنها که مژه هایشان در هم گره خورده است. روزه می گیرند و نماز می گذارند " یا رمضان " موجب رستگاری امت محمد(ص) است.

   " یا رمضان " آیی گلر - گچر

   آینگ اون دوردینه یالقین سچر

   آتینی ایر لاپ , میبنیب ده قچر

      محمد امتی" یا رمضان "

   یا رمضان می آید و می گذرد...

   در شب چهاردهم نور افشانی می کند...

   سپس اسبش را زین می کند و تا سال دیگر می تازد.

   " یا رمضان " موجب رستگاری امت محمد (ص) است .

                  قایرادا بیر قاوین بار, قاقی اوزین

                  ایلردا بیر توت بار, کوکی اوزین

                      محمدامتینا یا "رمضان"

 درشمال خربزه ای است با برگهای دراز در جنوب توتی است با ریشه های عمیق خداوند مرا پسری ده با عمری بلند.

   کوپ برنلر, کوپ لیگین دن یائییار

   آز برنلر, آل هودا قائییار

   برمه دیک لر, شول صراط دا تائییار

          محمد امتی یا رمضان

 زکات باعث افزونی مال است. آنکه از زکات بکاهد, در هوا معلق خواهد ماند و آنکه ندهد. بر پل صراط خواهد لغزید. " یا رمضان " موجب رستگاری امت محمد(ص) است.

      ساناواچ لار (sanavachlar)            

 ترانه هایی است که اغلب دختران ترکمن بهصورت مکالمه می خوانند از مشهورترین این ترانه ها. که در قسمت ترانه های سنتی آورده ایم و نوعی دیگر از این ترانه وجود دارد که برای یارگیری و تعیین نوبت بازی بین دو گروه از دختران خوانده می شود. (کلماتی که در این نوع ترانه ها وجود دارد. اغلب معنای خاصی ندارند و فقط به خاطر سجعشان خوانده می شوند.):

 آپاق - ماپاق (نیکی و بدی) یاغشی - یامان یوپک(ابریشم) حالانینگ -

 حایبا نینگ - گوله لنینگ - گوپیرنینگ.

 (نصف شو - باز شو - برخیز - تو - بیرون رو)

 مونجوق آتدیلار (munjugh - atdilar)      

 ترانه ا ی است ساده و ملهم از طبیعت که بند رهایی چهارمصراعی دارد که هر مصراع آن مانند دیگر ترانه های ترکمن, دارای هفت جاست. این ترانه از نظر قالب و آهنگ مانند ترانه " لاله " است و تفاوت عمده اش در این است که دختران, این ترانه را همراه با یک بازی می خوانند:

   نوروز گلدی / یاز گلدی....................نوروز آمد / بهار آمد(رسید)

  قاق قارغا گیتدی / غاز گلدی.............کلاغ رفت / غاز آمد

  آی اوتوران آدملار............................آی آدمها:

  بیلبیل دن آواز گلدی.......................بلبلان در حال نغمه سرایی اند.

  تامیمزا / تامیمیز...........................خانه ای تمیز و زیباداریم

  قوشادیر ایوانیمیز..........................با ایوانی قشنگ و بزرگ

  سن اوندان چیق /من موندان...........تو از آن سو بیا/ من از این سو

  کوربولسون دوشمانیمیز.......تا چشم حسود و از شادی ما کور شود

  دوزگی (duzgi)  

 نوعی از ادبیات شفاهی است که با وجود داشتن وزن و سجع/ حالت ترانه ندارد و بیشتر جنبه ی آموزشی دارد و برای پر کردن اوقات  فراغت بچه ها به کار می رود. انواع (دوزگی) عبارت است از: ناقیل لار، آتالار سوزی (naghillar we atalar sozi) جملاتی کوتاه به نظم یا به نثر است که غالبا در بر دارنده ی پندها و دستورهای اخلاقی و  اجتماعی است.  ضرب المثلها/ با وجود کوتاهی لفظ و سادگی و روانی شنونده را به فکر وا می دارند. این نوع کلام / از لطایف علم بدیع شمرده می شود بدین صورت که گوینده در سخن و یا شاعر در کلام خود سخنی می آورد که بسیار پر نغز افتد و رایج گردد و به مناسبت های مختلف به آن استناد شود.

 نمونه هایی از ضرب المثلهای رایج بین ترکمن ها را می آوریم:

   1-داش بیلن اورانی , آش بیلن اور

   اگر کسی با سنگ زد, با برنجش بزن

  2-قارا کچه آق بولماز, کونه دشمان دوس

   نمد سیاه سفید نمی شود و دشمن دیرین دوست

  3- تیغ یاراسی بیتر , دیل یاراسی بیتمز

  زخم شمشیر خوب می شود. اما زخم زبان هرگز

  4-آغاچ ایمیشین دن, آدمی قیلیقین دن

  درخت را از میوه اش و آدمو از کار هایش

  5- ییقیلان گورش دن دویماز

  بازنده هرگز از مسابقه دادن سیر نمی شود

  6-باتیر بیر اولر, غورقان مونگ اولر

  آدم شجاع یک بار می میرد. اما ترسو هزار بار

  7-آیاقدا بولاندان, آقیز دا بول

  به جای اینکه زیر دست پای مردم باشی. توی دهان مردم باش.

 ماتال (matal)   

 چیستان را در زبان ترکمنی " ماتال " می گویند. "ماتالها " اغلب موزونند وجنبه ی آموزشی دارند. چند نمونه از چیستانهای ترکمنی را در زیر می آوریم:

  1-یری آق, تخمی قارا, ال بیلن اکرلر, دیل بیلن اورار لار.

   زمینش سپید و بذرش سیاه با دست می کارند, با زبان درو می کنند.

   ( پاسخ : نامه

 2-ایکی غولاق باشیندا , اون اوچ قوشاق بیلین ده 

 خلایق لا داشیندا, شادی خرم دیلیین ده

 دو گوشش بر سر, سیزده بندش بر کمر, خلایق برگرد او و آوایش شاد و شیرین             

  ( پاسخ : دوتار )

  3-بیر آغاچدا باش آلما, ایکی سنه گون دوشوب

   بر در ختی پنج سیب , آفتاب افتاده بر دو سیب

( پاسخ: نمازهای پنج گانه )

دگیشمه لر (degishmeler)         

 ترکمن ها برای گذراندن اوقات فراغت خود, حرف هایی به صورت کنایه و آمیخته با طنز , به شکل سوال و جواب به هم می زنند. نمونه هایی از این نوع شوخ طبعی های تفننی را در زیر می آوریم:

 الف: بوغازینگ ناهیلی؟ گلویت به چه ماند؟

 ب: چوپانینگ توئتوگی یالی ! به نی هفت بند چوپان می ماند.

 الف: موتینگ ناهیلی؟ سبیلت به چه می ماند؟

 ب: ازیلن حورازینگ قویرروغی یالی. به دم خیس شده ی خروس

 می ماند.

 یانگیلتماچ لار(yangiltamachlar)   

 به جمله هایی گفته می شود که برای بهتر شدن مهارت زبانی بچه ها به کارمی رود و در حقیقت نوعی بازی کلامی است. در این نوع جملات برای آزمودن مهارت زبانی مخاطب اغلب از کلماتی استفاده می شود. که دارای چندین حرف نزدیک به هم باشند مثل (ش-س-ج-چ) آزمایش کنندها زا مخاطب می دهد تا حداقل سه بار سریع و بدون وقفه. آن جمله را تکرار کند. در این مواقع اگر مخاطب تسلط کافی برای ادای آن جمله نداشته باشد آن را طوری می گوید که باعث خنده ی دیگران می شود دو نمونه را در زیر می آوریم:

  الف: بیر چه چمچمه, چوربا سرچه چورباسی

  ب: ملاقه ای شوربای شور از گوشت گنجشک

  الف: بیر تاوشان یا یارشماقچی بولدوم

        ایزندان منم یارشماقچی بولدوم

   1- خرگوشی خواست خود را به رودخانه بیاویزد

  2- بعد از او من هم خواستم خود را به رودخانه بیاویزم.

 ارته کی لر (ertekiler)          

 افسانه را در زبان ترکمنی (ارته کی لر) می گویند. افسانه های این مردماز زمان های خیلی دور, دهن به دهن و سینه به سینه نقل  شده و هم اکنون نیز بین مردم رایج است. از مهمترین و مشهورترین  این افسانه ها, می توان به ( کییک جک-گوزن کوچولو )( غورقاق کریم- کریم ترسو ) ( دانا شاهیر-شاعردانا ) و (شامار-شاه مار) اشاره کرد.

سایت خبری اجتماعی و فرهنگی ترکمن های ایران     



تاريخ : دوشنبه ۱۳٩۱/۸/٢٩ | ۱٢:٢٤ ‎ب.ظ | نویسنده : محمدمختومی | نظرات ()
  • مای بی اف | زرین باکس